W psychice człowieka istnieją pewne obrazy, które są starsze niż nasze osobiste doświadczenia. Nie powstały w naszym życiu – przyszły z głębi ludzkiej historii. Jednym z nich jest archetyp Ojca. Kiedy jest obecny w zdrowej formie, daje poczucie kierunku, bezpieczeństwa i wewnętrznej siły.
Kiedy jest zraniony lub nieobecny – w psychice powstaje luka. I ta luka rzadko dotyczy tylko jednej osoby. Często niesie ją cały ród.

Ten temat bywa delikatny, ale jest też niezwykle ważny, jeśli chcemy zrozumieć siebie, swoje relacje i wewnętrzne poczucie oparcia w świecie.

Archetyp Ojca w psychice człowieka

W psychologii głębi, szczególnie w myśli C. G. Junga, archetypy są uniwersalnymi wzorcami zapisanymi w nieświadomości zbiorowej. Archetyp Ojca jest jednym z najważniejszych.

Symbolizuje on:

• autorytet
• strukturę i prawo
• ochronę
• kierunek działania
• odpowiedzialność
• sens i cel

To energia, która pomaga człowiekowi stanąć w świecie. Nie chodzi tu tylko o rzeczywistego ojca jako osobę. Chodzi o wewnętrzny wzorzec ojcostwa w psychice. Dzięki niemu człowiek potrafi podejmować decyzje i wyznaczać granice. Umie budować strukturę życia i działać z poczuciem sensu. Gdy ten archetyp działa w zdrowy sposób, pojawia się wewnętrzne poczucie podążania w określonym kierunku i prowadzenia.

Co dzieje się, gdy ojca brakuje

Czasem ojciec jest fizycznie nieobecny lub jest obecny, ale emocjonalnie niedostępny. Czasem też sam nosi w sobie głębokie rany. Psychika dziecka jednak nie przestaje potrzebować archetypu Ojca. Archetyp pozostaje – ale jego obraz wypełnia się tym, co jest dostępne. A więc często:

• brakiem
• lękiem
• chaosem
• niespójnym autorytetem
• lub nadmierną idealizacją

Wewnętrzny obraz ojca może wtedy wyglądać jak surowy sędzia albo nieobecny opiekun. Może wyglądać jak odległy autorytet lub ktoś, kto „powinien być”, ale go nie ma. Psychika próbuje tę pustkę jakoś wypełnić i bardzo często robi to poprzez kompleks ojcowski.

Kompleks ojcowski – mieszanka tęsknoty i lęku

W psychologii jungowskiej kompleks ojcowski to nieświadomy wzorzec emocjonalny związany z figurą ojca. Powstaje wtedy, gdy doświadczenie ojca jest niepełne, bolesne lub sprzeczne.

Kompleks ojcowski może przejawiać się w życiu jako:

• trudność w relacjach z autorytetami
• bunt wobec zasad lub odwrotnie – nadmierne podporządkowanie
• lęk przed męską energią działania
• poszukiwanie „zastępczych ojców” w partnerach, nauczycielach lub przełożonych
• trudność w podejmowaniu decyzji

To trochę jak wewnętrzny głos, który mówi jednocześnie: „Potrzebuję ojca” i „Nie ufam ojcu”. Ta sprzeczność bywa bardzo głęboka.

Dziedziczenie ran w systemie rodzinnym

Jung mówił nie tylko o nieświadomości zbiorowej, ale także o nieświadomości rodzinnej. Oznacza to, że pewne wzorce emocjonalne przechodzą przez pokolenia, nawet jeśli nikt o nich nie mówi. Braki również się dziedziczą. Jeśli w jednym pokoleniu:

• ojciec był nieobecny
• odrzucony
• wykluczony
• zraniony

to w kolejnym pokoleniu wewnętrzny obraz ojcostwa może być słabszy lub zaburzony. Dlatego czasem widzimy w rodach powtarzające się historie, takie jak:

• trudne relacje z mężczyznami
• brak poczucia bezpieczeństwa
• trudność w podejmowaniu odpowiedzialności
• lęk przed autorytetem.

I to nie jest tylko indywidualna historia jednej osoby. To może być historia całego pola rodzinnego.

Cień Ojca – gdy nieobecność zaczyna żyć w psychice

Jednym z ważnych pojęć w psychologii Junga jest Cień. To część psychiki, która zawiera wszystko to, czego nie widzimy, nie chcemy widzieć albo czego nie rozumiemy. Gdy ojciec jest nieobecny – fizycznie lub emocjonalnie – w psychice potomków może powstać Cień Ojca. Może on przyjmować formę lęku przed męską energią, nieufnością wobec autorytetów czy poczucie opuszczenia. Może pojawić się głęboki smutek albo przeciwnie – idealizację ojca, który w rzeczywistości nigdy nie istniał w tej formie.

Cień Ojca bywa przekazywany przez pokolenia. Nie dlatego, że ktoś to planuje. Po prostu to, co nieuświadomione, szuka wyrazu. Dopóki ktoś w rodzie nie zatrzyma się i nie powie: „Chcę to zobaczyć.”

Uzdrawianie archetypu Ojca

Najważniejszą rzeczą, jaką podkreślał Jung, jest to, że człowiek nie jest skazany na powtarzanie historii rodu. Psychika ma zdolność transformacji. Proces, który Jung nazwał indywiduacją, polega na integrowaniu wszystkich części psychiki – również tych zranionych. A to oznacza, że można odzyskać brakującą energię archetypu Ojca. Nie poprzez zmianę przeszłości. Ale poprzez zmianę relacji z wewnętrznym obrazem ojca.

Proces indywiduacji – przywracanie równowagi

Indywiduacja wymaga integracji dwóch podstawowych energii psychicznych:

• animy – pierwiastka kobiecego
• animusa – pierwiastka męskiego

Jeśli w rodzie brakowało zdrowej energii ojcowskiej, proces indywiduacji często prowadzi do jej świadomego zaproszenia do życia wewnętrznego. Może to dziać się poprzez pracę ze snami, symbole i obrazy archetypowe. Można podejmować refleksje nad historią rodu lub świadome spotkanie z własnym Cieniem. To moment, w którym człowiek przestaje tylko nosić historię przodków a zaczyna ją przekształcać.

Gdy ktoś w rodzie zaczyna widzieć

Czasem w systemie rodzinnym pojawia się osoba, która zaczyna patrzeć głębiej. Zaczyna zadawać pytania:

• Dlaczego pewne historie się powtarzają?
• Skąd bierze się ten lęk?
• Dlaczego w naszym rodzie męskość jest tak trudnym tematem?

To bardzo ważny moment bo kiedy ktoś zaczyna widzieć – pole rodzinne zaczyna się zmieniać. Można powiedzieć, że wtedy następuje coś niezwykle pięknego. Ktoś zaczyna przywracać w psychice i w rodzie zdrowy archetyp Ojca. Nie jako osobę z przeszłości, ale jako energię wewnętrznej siły, ochrony i kierunku.

Przywracanie Ojca w psychice i w rodzie

To nie jest szybki proces. To raczej droga, na której człowiek stopniowo odkrywa, że może w sobie odnaleźć:

• wewnętrzny autorytet
• stabilność
• zdolność podejmowania decyzji
• poczucie sensu.

To właśnie jest zdrowa energia Ojca w psychice i kiedy ktoś ją odzyskuje, często dzieje się coś jeszcze. Ta zmiana nie dotyczy tylko jednej osoby – dotyczy również rodu. Bo każda świadoma transformacja rozjaśnia trochę pole rodzinne.

Droga Serca – Lidia Suberlak