Dlaczego po Chemioterapii Trudniej Myśleć? O Zmianach Procesów Poznawczych

W ostatnich latach coraz częściej mówi się o zjawisku pogorszenia funkcji poznawczych u osób po chemioterapii. Wraz ze wzrostem liczby pacjentów onkologicznych poddawanych leczeniu cytostatykami rośnie również zainteresowanie badaczy wpływem terapii na pracę mózgu. Zainteresowałam się już wcześniej tym tematem ze względu na chorobę u mojego męża – glejaka. Teraz jednak dopiero poczułam potrzebę uporządkowania wiedzy i zgłębienia tematu. Obserwując zmiany w funkcjonowaniu mojego ojca, zaczęłam szukać odpowiedzi w literaturze naukowej. Okazało się, że wiele z tego, co widziałam w codziennym życiu, znajduje potwierdzenie w badaniach.

Czym są procesy poznawcze?

Procesy poznawcze to wszystkie mechanizmy, dzięki którym rozumiemy świat i przetwarzamy informacje.

Do podstawowych należą:

• uwaga – zdolność skupiania się na informacji
• pamięć – zapamiętywanie i odtwarzanie informacji
• percepcja – odbieranie bodźców z otoczenia

Istnieją również bardziej złożone procesy, takie jak:

• myślenie i rozumowanie
• podejmowanie decyzji
• rozwiązywanie problemów
• planowanie i organizowanie działań
• mowa

W neuropsychologii część z nich określa się jako funkcje wykonawcze, ponieważ odpowiadają za planowanie i kontrolę naszych działań.

„Chemobrain” – czyli gdy mózg po chemioterapii działa inaczej

W literaturze naukowej pojawia się kilka określeń opisujących zmiany poznawcze po leczeniu onkologicznym. Najczęściej używanym terminem jest „chemobrain” czyli „mózg po chemii”. Określenie jest raczej najbardziej z naturalnych, ponieważ nie zakłada, że zmiany muszą zawsze oznaczać wyraźne zaburzenia.

Dlaczego chemioterapia może wpływać na mózg?

Mechanizmy tych zmian są złożone. Badacze wskazują kilka możliwych przyczyn.

Bezpośredni wpływ leczenia

Do najczęściej wymienianych należą:

• neurotoksyczne działanie leków
• uszkodzenie neuronów i ich procesów naprawczych
• obniżenie poziomu neurotransmiterów
• stres oksydacyjny
• uszkodzenia DNA
• zmiany hormonalne
• zaburzenia układu immunologicznego
• zmiany w naczyniach mózgowych

Czynniki pośrednie

Na funkcjonowanie poznawcze mogą wpływać także:

• sam proces nowotworowy
• stan zapalny organizmu
• indywidualne predyspozycje genetyczne
• dieta i stan hormonalny
• zasoby poznawcze pacjenta

Oznacza to, że zmiany poznawcze są wynikiem wielu współdziałających czynników, a nie tylko samej chemioterapii.

Co pokazują badania mózgu?

Badania neuroobrazowe, np. z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego, wykazały u niektórych pacjentów:

• zmniejszenie objętości kory przedczołowej
• zmiany w obszarze parahipokampalnym
• zmiany w korze obręczy
• zmiany w przedklinku

Są to struktury mózgu odpowiedzialne między innymi za:

• pamięć
• planowanie
• koncentrację
• kontrolę zachowania

Co ciekawe, część badań wskazuje, że po kilku latach niektóre z tych zmian mogą się zmniejszać lub zanikać, choć wyniki nie są jednoznaczne.

Jak wyglądają te zmiany w praktyce?

Badania opisujące funkcjonowanie młodych pacjentów po leczeniu onkologicznym pokazują dość podobny obraz trudności.

Najczęściej pojawiają się:

• problemy z koncentracją
• łatwe rozpraszanie się
• zmniejszona pojemność uwagi
• trudności z planowaniem i organizacją działań
• wolniejsze przetwarzanie informacji
• większa męczliwość psychiczna

Część osób skarży się również na trudności w doborze słów lub w logicznym łączeniu informacji.

Jednocześnie badania pokazują coś ważnego: procesy poznawcze mogą się częściowo poprawiać dzięki treningowi poznawczemu, terapii psychologicznej i aktywności intelektualnej.

Rola emocji i psychiki

Nie wszystkie trudności wynikają bezpośrednio z działania leków.

Badacze zwracają uwagę, że na funkcjonowanie poznawcze wpływają także:

• lęk przed nawrotem choroby
• obniżony nastrój lub depresja
• zmiany w obrazie własnego ciała
• poczucie utraty kontroli nad życiem

Dlatego pomoc psychologiczna po leczeniu onkologicznym może być równie ważna jak rehabilitacja fizyczna.

Moje osobiste doświadczenie

Doświadczenia związane z chorobą mojego męża i teraz ojca potwierdzają wiele z opisanych w literaturze obserwacji.

Po leczeniu temodalem jeszcze przez kilka lat mąż miał duże trudności z wypowiadaniem się, doborem słów i logicznym łączeniem faktów. Pojawiły się również problemy z pamięcią ważnych wydarzeń. Pogorszył się wzrok i słuch, a sprawność poznawcza nigdy nie wróciła do poziomu sprzed choroby.

Dopiero później dowiedziałam się, że podobne doświadczenia opisuje wielu pacjentów i ich rodzin.

Dlaczego potrzebujemy więcej badań?

Badacze podkreślają, że mechanizmy powstawania zmian poznawczych po chemioterapii nadal nie są w pełni poznane. Dlatego tak ważne są badania neuropsychologiczne, które pozwalają lepiej zrozumieć to zjawisko i opracować skuteczniejsze formy pomocy pacjentom.

W polskiej literaturze naukowej temat ten wciąż jest stosunkowo rzadko podejmowany, dlatego każde kolejne badanie przybliża nas do pełniejszego zrozumienia wpływu leczenia onkologicznego na funkcjonowanie mózgu.

Droga Serca – Lidia Suberlak